Biłgoraj jest jednym z większych i najważniejszych miast województwa lubelskiego. Jest siedzibą powiatu i liczy około 30 tysięcy mieszkańców. Leży około 90 km na południe od Lublina, na pograniczu Roztocza i Równiny Biłgorajskiej - mezoregionu wchodzącego w skład Kotliny Sandomierskiej. Przepływa przez niego kilka małych rzek, z których najważniejszą jest Biała Łada.

Miasto otoczone jest lasami Puszczy Solskiej. Zajmuje powierzchnię ok. 21 kilometrów kwadratowych. Zabudowa miasta jest podzielona na dwie części przez rzekę Białą Ładę. Część zachodnia jest znacznie mniejsza, stanowi ją dzielnica Rożnówka i osiedle Bagienna. Wschodnia natomiast zajmuje zasadniczą część zabudowań miasta - jest rozciągnięta południkowo na długość ok. 5-6 km, obejmuje zasięgiem główne centrum miasta i dzielnice peryferyjne. Jej głównymi arteriami komunikacyjnymi są dwie biegnące równolegle na linii północ-południe ulice - Tadeusza Kościuszki i Długa/Bohaterów Monte Cassino. Przy ul. Kościuszki, mającej ok. 2,5 km długości znajduje się najwięcej obiektów usługowych, handlowych i administracyjnych, m.in. Starostwo Powiatowe, Urząd Miasta, Urząd Skarbowy, ZUS, Sąd i Prokuratura Rejonowa.

Biłgoraj jest dużym ośrodkiem przemysłowym, znanym głównie z takich przedsiębiorstw jak np. Black Red White (największy w Polsce producent mebli), Ambra (producent win), Model (producent opakowań), Pol-Skone (producent okien i drzwi) i Mewa (największy we wschodniej Polsce producent bielizny). Jest jednocześnie bardzo istotnym ośrodkiem turystycznym regionu, ze względu na położenie w sąsiedztwie atrakcyjnego turystycznie Roztocza i Puszczy Solskiej, bliskość Roztoczańskiego Parku Narodowego, a także istniejącą tu bazę hotelową i noclegową.

Biłgoraj zalicza się również do głównych ośrodków usługowych województwa - sprawy administracyjne załatwiają tu także mieszkańcy sąsiednich powiatów. Jest także ważnym lokalnym ośrodkiem handlowym, ze względu na znajdujące się tu m.in. supermarkety czy sklepy specjalistyczne. Miasto pełni istotną funkcję w zakresie kształcenia i edukacji - znajdują się tu żłobki, przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja oraz licea ogólnokształcące; ponadto licea profilowane, technika, szkoły zawodowe, szkoły specjalistyczne i szkoły prywatne. Dodatkowo w Biłgoraju działa jedna uczelnia wyższa - jest to filia Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej.

Miasto leży na skrzyżowaniu dwóch dróg wojewódzkich - nr 858 (Zamość - Stalowa Wola) i nr 835 (Lublin - Przemyśl). Przebiega tędy dwutorowa linia kolejowa - przy czym jeden tor to tzw. linia szerokotorowa, która umożliwia przejazd taboru kolejowego stosowanego w Europie Wschodniej - na Ukrainie, w Rosji, itp. Jest to najdłuższa linia szerokotorowa w Polsce, biegnie od granicy z Ukrainą na Górny Śląsk.

W mieście działa kilkadziesiąt klubów i stowarzyszeń sportowych, z których najbardziej znane są kluby BKS "Łada" (piłka nożna), LKS "Znicz" (lekkoatletyka i inne), BKS "Szóstka" (siatkówka). Zaplecze sportowe Biłgoraja to m.in. stadion OSiR, hale sportowe, boiska, korty tenisowe, autodrom z torem kartingowym, sportowo-rekreacyjny zalew czy kryta pływalnia.

W Biłgoraju przez pewien okres wychowywał się laureat literackiej Nagrody Nobla, Issac Bashevis Singer, który w swoich utworach wielokrotnie wspominał o mieście. Pochodzi stąd także polityk Janusz Palikot, a również rodzina jednego z najbardziej znanych hollywoodzkich aktorów - Harvey'a Keitela. Inne znane związane z Biłgorajem osoby to poetka Urszula Kozioł, mistrz świata w podnoszeniu ciężarów Dariusz Osuch, rekordzistka świata w biegu na 3000 m z przeszkodami Justyna Bąk oraz wybitni polscy aktorzy - Stefan Szmidt (znany m.in. z takich filmów jak Hubal, Potop, Dom, Ogniem i mieczem czy Pan Tadeusz) i Alicja Jachiewicz-Szmidt (założycielka Fundacji Kresy 2000 i ośrodka kulturalnego w Nadrzeczu koło Biłgoraja).

Z historii.

Historia miasta zaczyna się 10 września 1578 roku. Wtedy to Adam Gorajski - jeden z ważniejszych polskich polityków i działaczy kalwińskich u króla Stefana Batorego, uzyskał przywilej lokacyjny dla nowo budowanego miasta. Miasta budowanego w miejscu, gdzie nie znajdowała się wcześniej żadna ważna osada czy wieś. Rynek jako punkt centralny został umieszczony na wzniesieniu 'Biały Goraj' (stąd nazwa Biełgoraj, później ewoluująca w stronę formy obecnej). Wzniesienie to, otoczone lasami Puszczy Solskiej i rozlewiskami rzek - gównie Białej Łady - stanowi do dziś miejsce ulokowania Rynku i Urzędu Miasta. Nowo wybudowane miasto (niemal w całości z drewna, którego dostarczała Puszcza Solska) zostało otoczone parkanem, a na wyjazdach zostały umieszczone trzy miejskie bramy - Zamojska, Lubelska i Tarnogrodzka. 2 lata po postanowieniu budowy Biłgoraja, w 1580 r., ok. 50 km na północny wschód zaczął być budowany drugi ważny ośrodek miejski Lubelszczyzny - jedna z najpotężniejszych twierdz I Rzeczpospolitej, Zamość.

Biłgoraj szybko się rozwijał i z czasem stał się ważnym ośrodkiem rzemieślniczym. Działały tu m.in. cechy tkaczy i sitarzy. Sitarstwo stało się głównym działem rzemiosła w mieście - z czasem sitarze stanowili ponad 90% rzemieślniczej ludności Biłgoraja, a ich produkty były sprzedawane m.in. w Europie i na Bliskim Wschodzie.

Miasto, jako budowane z drewna, często padało ofiarą pożarów. Największy miał miejsce w 1648 r., podczas powstania Chmielnickiego Poza tym Biłgoraj był sukcesywnie niszczony m.in. podczas potopu szwedzkiego.

Po śmierci Adama Gorajskiego w 1602 r Biłgoraj przez pewien okres znajdował się w rękach rodu Gorajskich, później posiadali go m.in. Szczukowie i Potoccy. Co ważne - nigdy nie należał do rodu Zamoyskich, mimo że Ordynacja Zamojska zajmowała wszystkie okoliczne tereny.

Ludność Biłgoraja była bardzo zróżnicowana pod względem tak narodowościowym, jak i wyznaniowym. W XIX w. ok. 50% mieszkańców stanowili Żydzi, drugą połowę Polacy oraz niewielka ilość Rusinów i innych narodowości. Oprócz żydów i katolików mieszkało tu wielu prawosławnych, protestantów czy unitów.

Podczas zaborów Biłgoraj znalazł się początkowo na terenie Austrii, potem Księstwa Warszawskiego, a w końcu carskiej Rosji. Miasto było ważnym punktem strategicznym podczas powstania styczniowego - dlatego, że lasy Puszczy Solskiej były miejscem koncentracji licznych oddziałów powstańczych. 24 kwietnia 1863 r. w okolicach Józefowa, miasteczka leżącego we wschodniej części powiatu biłgorajskiego zginał w bitwie jeden z najważniejszych polskich romantyków, powstaniec, znany poeta Mieczysław Romanowski.

Okres zaborów był czasem, gdy Biłgoraj stopniowo stawał się coraz bardziej zacofanym miastem, którego rola stopniowo malała. O ile w XVII w. był 9. pod względem wielkości miastem Małopolski, a na początku wieku XIX największym po Lublinie miastem województwa lubelskiego, to z czasem jego znaczenie znacznie spadło. Zagubiony w lasach Puszczy Solskiej miał niewielki kontakt z resztą świata, nie dobiegała tu żadna ważniejsza droga, a pierwsza kolej - w dodatku wąskotorowa - została wybudowana dopiero w roku 1916. Ilość ludności nie rosła tak szybko jak w innych miastach, drewniana zabudowa była nękana pożarami i traktowane po macoszemu przez władze carskie miasto stało się symbolem biedy i zacofania.

Sytuacja poprawiła się dopiero w okresie międzywojennym, kiedy Biłgoraj został doprowadzony do takiego poziomu rozwoju, jak inne miasta tej wielkości. Jednak II wojna światowa zniweczyła wszystkie wysiłki.

Biłgoraj w wyniku walk wojny obronnej 1939 r. stał się najbardziej zniszczonym miastem województwa. 8. i 14. września miasto przeżyło masowe bombardowania, a 11. września hitlerowscy dywersanci wywołali wielki pożar miasta - spłonęła niemal cała jego drewniana, wciąż stanowiąca większość zabudowa, a wielka łuna nad pożarem była widoczna w nocy z odległości kilkudziesięciu kilometrów. 14. i 15. września o Biłgoraj trwały ciężkie walki między jednostkami polskich armii "Kraków" i "Lublin", które próbowały zatrzymać niemieckie próby przebicia polskiego Frontu Północnego i zniszczenia polskich jednostek pancernych i piechoty przemieszczających się w kierunku Tomaszowa Lubelskiego, aby tam stoczyć przegraną, drugą pod względem bitwę wojny obronnej września 1939.

16. września hitlerowcy wdarli się do południowej części miasta. Po zażartych walkach o dzielnice Piaski i Puszcza Solska Niemcy zostali wyparci. Dopiero 17. września, po kolejnym pożarze wkroczyli do Biłgoraja - jednak jeszcze 6. października Biłgoraj został na chwilę zdobyty przez jednostki polskiej kawalerii, które wciąż nie skapitulowały.

Podczas walk, bombardowań i pożarów miasto zostało niemal w całości zniszczone. O rozmiarze zniszczeń może świadczyć fakt, że dowództwo jednej z największych polskich jednostek operacyjnych wojny września 1939 r. - Frontu Północnego - wbrew zamiarom nie było w stanie tu zakwaterować swojego sztabu i w efekcie został on umieszczony w okolicznej wsi Smólsko.

Podczas okupacji niemieckiej Biłgoraj był miejscem szczególnie nasilonego terroru hitlerowskiego - podobnie jak Zamojszczyzna. Był jednocześnie miejscem niezwykle dużej koncentracji oddziałów partyzanckich, które kontrolowały Puszczę Solską do tego stopnia, że Niemcy nie mieli kontroli nad okolicznymi wioskami, a z samym Biłgorajem utrzymywali komunikację za pomocą wysyłania tu silnie ubezpieczonych konwojów lub nawet lotnictwa. W czerwcu 1944 r. w okolicznych lasach odbyła się największa bitwa partyzancka II wojny świtowej - pod Osuchami. Skończyła się ona klęską polskich partyzantów, którzy ponieśli olbrzymie straty. W Biłgoraju został wówczas umieszczony przejściowy obóz dla schwytanych jeńców, zaś na peryferiach miasta - w lesie Rapy - Niemcy rozstrzelali 64 Polaków schwytanych podczas tejże bitwy. Poza tym w mieście działało getto dla Żydów, odbywały się publiczne rozstrzeliwania ludności i uliczne "łapanki".

Miasto zostało odbite z rąk niemieckich przez Armię Czerwoną w lipcu 1944 roku. Reakcją na to była dalsza działalność polskich partyzantów z AK, którzy kilkakrotnie atakowali tutejszą komendę Milicji Obywatelskiej.

Po okresie stalinowskiego terroru nastąpił czas niezwykle dynamicznego rozwoju Biłgoraja. Miasto stało się najbardziej prężnie rozwijającym się ośrodkiem miejskim południowej Lubelszczyzny. W latach 60. i 70. powstały tu duże zakłady przemysłowe, nowoczesne, jak na owe czasy, blokowiska, osiedla mieszkaniowe. Z czasem Biłgoraj stał się największym ośrodkiem przemysłowym regionu i w latach 70., podczas reformy administracyjnej, był bardzo poważnym kandydatem do objęcia tytułu miasta wojewódzkiego. Jednak miastem wojewódzkim został zabytkowy Zamość, co po raz kolejny zahamowało dynamiczny rozwój Biłgoraja.

W latach 90. w Biłgoraju nie sprawdził się scenariusz upadku przedsiębiorstw przemysłowych. Zostało zlikwidowane województwo zamojskie; w miejscu dawnych fabryk i zakładów powstały nowe, dzięki czemu miasto wciąż jest jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych istniejącego od 1999 r. województwa lubelskiego.

Ciekawe obiekty miasta.

Większość zabytków miasta została zniszczona podczas walk w 1939 roku. Jednak udało się zachować kilka cennych obiektów, najważniejsze z nich to:

 

opracował Krzysztof Rudy na podstawie informacji z przewodnika turystycznego